Ja w sprawie laski. W sprawie osobistej laski Witkacego, u\u017cywanej przez niego w Rosji. O tym, \u017ce mia\u0142 kolekcj\u0119 lasek s\u0142awnych ludzi \u2013 wiemy. O tym p\u00f3\u017aniej.
\nChcia\u0142em szerzej opowiedzie\u0107 o lasce, w zwi\u0105zku z ma\u0142ym odkryciem na kultowym zdj\u0119ciu wielokrotnym w lustrach, kt\u00f3re podczas pobytu w Petersburgu w 1917 r. kaza\u0142 sobie zrobi\u0107 Stanis\u0142aw Ignacy Witkiewicz. Do wnikliwej penetracji wzrokowej tej fotografii sk\u0142oni\u0142 mnie zawarty w pierwszym numerze periodyku \u201eWitkacy!\u201d artyku\u0142 Krzysztofa Dubi\u0144skiego Szynel i fura\u017cka (O datowaniu \u201ePortretu wielokrotnego w lustrach\u201d). Na mankiecie r\u0119kawa szynela zauwa\u017cy\u0142em bia\u0142e, nieregularne kreski. Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce mo\u017ce to jaki\u015b haft lub nitki po oderwanym guziku. Zadzwoni\u0142em do autora, \u017ceby go spyta\u0107. \u201eGdzie? Na jakim mankiecie?\u201d. U\u015bci\u015blam, \u017ce ponad lask\u0105. S\u0142ysz\u0119: \u201ePonad jak\u0105 lask\u0105?\u201d. T\u0142umacz\u0119, \u017ce na zdj\u0119ciu wielokrotnym, na prawej r\u0119ce Witkacego, pierwszego od lewej, na brzegu mankietu. Odbija si\u0119 na niej \u015bwiat\u0142o, jest wi\u0119c dobrze widoczna. Teraz dopiero okrzyk rado\u015bci:<\/p>\n
Jest laska! Prawda! To potwierdza moje przypuszczenia dotycz\u0105ce miejsca wykonania zdj\u0119cia. Nie zdj\u0105\u0142 szynela, ani zawadiacko za\u0142o\u017conej fura\u017cki i jeszcze do tego ta laska. Znaczy to, \u017ce zdj\u0119cie zrobi\u0142 uliczny fotograf, bo w zak\u0142adzie fotograficznym najpierw by si\u0119 rozebra\u0142, odstawi\u0142 lask\u0119 i wygodnie usiad\u0142 do zdj\u0119cia.<\/p>\n
Oczywi\u015bcie o \u201ehafcie\u201d zapomnieli\u015bmy, bo rozmow\u0119 zdominowa\u0142 temat laski. Po pewnym czasie Dubi\u0144ski mailem potwierdzi\u0142 wa\u017cno\u015b\u0107 spostrze\u017cenia, kt\u00f3re by\u0142o dodatkowym argumentem dla uzasadnienia miejsca wykonania zdj\u0119cia:<\/p>\n
Mo\u017ce laska Witkacego by\u0142a przyborem obronnym? Mo\u017ce kry\u0142a w sobie n\u00f3\u017c? Takie laski by\u0142y w tamtych czasach popularnym narz\u0119dziem samoobrony. To chyba te\u017c potwierdza moj\u0105 tez\u0119, \u017ce fotografia wykonana zosta\u0142a po rewolucji lutowej (marzec, kwiecie\u0144 1917). Zgodnie ze s\u0142ynnym rozkazem nr 1 oficerowie w petersburskim garnizonie utracili prawo noszenia na co dzie\u0144 broni osobistej: szabli i rewolweru. Przez pierwsze porewolucyjne tygodnie na ulicach stolicy Rosji grasowa\u0142y bandy zrewoltowanych robotnik\u00f3w, \u017co\u0142nierzy i marynarzy poluj\u0105ce na oficer\u00f3w, zw\u0142aszcza lejbgwardzist\u00f3w i \u017c\u0105dne samos\u0105d\u00f3w.<\/p>\n
LASKA, kij s\u0119katy. M\u00f3j dziadek, wybieraj\u0105c si\u0119 na spacer, pyta\u0142 mnie: \u201eNie widzia\u0142e\u015b mojego kija? Gdzie m\u00f3j kij?\u201d. Popularnie tak m\u00f3wi\u0142o si\u0119 na lask\u0119 w moim rodzinnym Poznaniu. Starszym ludziom zwyk\u0142a laska drewniana z uchwytem w kszta\u0142cie litery U pomaga zachowa\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 podczas przechadzki. Bia\u0142a laska zapewnia niewidomym mo\u017cliwie bezpieczne poruszanie.
\nLaska, przedmiot u\u017cytkowy, w r\u00f3\u017cnej formie s\u0142u\u017cy\u0142 ludziom od zarania dziej\u00f3w. W odniesieniu do kwestii omawianej przy\u015bni\u0142 mi si\u0119 temat pracy magisterskiej: Od kija pasterskiego do pastora\u0142u papieskiego. Gdyby kto\u015b o tym napisa\u0142, m\u00f3g\u0142bym czerpa\u0107 stamt\u0105d informacje o historii laski. Niestety takiego opracowania nie ma.
\nS\u0105\u017cnisty kostur str\u00f3\u017ca nocnego; czarownice w bajkach rysowano z kijem. W Komary\u0144skiej \u015bpiewce Andrzeja Bie\u0142ego jest okre\u015blenie palica s\u0105\u017cnista. Laski jako atrybut w\u0142adzy \u015bwieckiej i ko\u015bcielnej. Laski marsza\u0142kowskie (w Polsce od XIV w.), cz\u0119sto okute i zdobione; pastora\u0142y, a\u017c po pastora\u0142 papieski z krzy\u017cem. Kij pasterski Jezusa, z jakim przedstawiany jest na wielu obrazach, i ozdobny, cz\u0119sto z drogiego kruszcu i wysadzany szlachetnymi kamieniami kardynalski pastora\u0142 \u2013 jak\u017ce s\u0105 odleg\u0142e. Papie\u017c te\u017c jest pasterzem i pastora\u0142 \u2013 baculus pastoralis, czyli kij pasterski \u2013 ma. Pastora\u0142 obecnego papie\u017ca Franciszka to pi\u0119knie wyrze\u017abiona w jednym kawa\u0142ku oliwkowego drewna laska. Nawi\u0105zuje do kija pasterskiego, a jej ostre zako\u0144czenie oznacza stanowcze dzia\u0142anie w karceniu lub obronie.
\nDlatego mamy te\u017c od wielu lat stosowane laski obronne. Po odkr\u0119ceniu uchwytu ukazywa\u0142 si\u0119 sztylet lub szpada, czy po prostu n\u00f3\u017c (obecnie do nabycia w Internecie na Allegro jako kolekcjonerskie laski obronne). U nas traktowane jako bia\u0142a bro\u0144 \u2013 naruszenie ustawy o broni i amunicji. Na popularnym portalu og\u0142oszeniowym do kupienia jest chi\u0144ska, ozdobna, \u201ezabytkowa\u201d laska obronna z d\u0142ugim, licz\u0105cym 91 centymetr\u00f3w ostrzem (fot. 1). Nie wiemy, czy np. oddzia\u0142 sztyletnik\u00f3w tajnej \u017candarmerii warszawskiej (200 os\u00f3b), podczas powstania styczniowego wykonuj\u0105cy wyroki \u015bmierci na szpiegach i zdrajcach, r\u00f3wnie\u017c u\u017cywa\u0142 takich lasek.
\nOd pocz\u0105tku XIX w. laski sta\u0142y si\u0119 modnym, wr\u0119cz niezb\u0119dnym akcesorium ubioru m\u0119skiego. Nie wychodzono z domu bez laski lub parasola. W Zakopanem laski do podpierania si\u0119 podczas w\u0119dr\u00f3wek g\u00f3rskich oraz g\u00f3ralskie ciupagi to rzeczywisto\u015b\u0107, z jak\u0105 Stanis\u0142aw Ignacy styka\u0142 si\u0119 od dziecka. Na autoportrecie z psem w ilustrowanym li\u015bcie do syna z 1890, czy na obrazie Ojciec z synem na spacerze z ok. 1895 r. Stanis\u0142aw Witkiewicz maluje si\u0119 z lask\u0105. Z laskami te\u017c si\u0119 fotografuje. Na fotografii datowanej przez Ann\u0119 Mici\u0144sk\u0105 na 1889\u00a0r. ma\u0142y Sta\u015b pozuje do zdj\u0119cia z praw\u0105 r\u0105czk\u0105 opart\u0105 na cienkiej laseczce.
\nWitkacy, w m\u0142odo\u015bci po dandysowsku dba\u0142y o garderob\u0119, w dojrza\u0142ym wieku (lata 20. i 30. XX w.) nie rozstaje si\u0119 z prost\u0105, drewnian\u0105 lask\u0105 o zw\u0119\u017conym zako\u0144czeniu. Wida\u0107 to m.in. na zdj\u0119ciu pod pomnikiem Cha\u0142ubi\u0144skiego, podczas bitwy na laski z Antonim S\u0142onimskim w towarzystwie \u017cony i Rytard\u00f3w, na zdj\u0119ciu z psami czy podczas wspinaczki na Kasprowym Wierchu. Fotografie dowodz\u0105, \u017ce autor Jedynego wyj\u015bcia u\u017cywa\u0142 przynajmniej kilku lasek.
\nJeden z bohater\u00f3w olejnej kompozycji Stanis\u0142awa Ignacego z 1922 r. pt. Bajka u\u017cywa okaza\u0142ej, z ozdobn\u0105 r\u0119koje\u015bci\u0105, ostro zako\u0144czonej laski, cho\u0107 interpretatorzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce mo\u017ce to by\u0107 szpada muszkietera. Najwi\u0119cej jednak w rysunkach Witkacego jest lasek s\u0142u\u017c\u0105cych piechurom \u2013 cho\u0107by na Wycieczce do klasztoru ze zbior\u00f3w s\u0142upskich z 1924\u00a0r. czy Pochodzie pielgrzym\u00f3w z listopada 1928\u00a0r.
\nLaska, jako \u015bwiadcz\u0105ce o statusie spo\u0142ecznym dope\u0142nienie m\u0119skiego stroju, funkcjonuje te\u017c u Witkacego jako dramatopisarza. \u201eLaska ze z\u0142ot\u0105 ga\u0142k\u0105 tr\u00e8s d\u00e9mod\u00e9\u201d jest elementem garderoby Scurvy\u2019ego w Szewcach (do stroju \u017cakietowego, melonika i halsztucha z per\u0142\u0105). \u017bakietowy kostium z bia\u0142\u0105 kamizelk\u0105 Franza von Teleka w Pragmatystach dope\u0142niaj\u0105: melonik oraz \u201ebia\u0142a laska ze z\u0142ot\u0105 ga\u0142k\u0105\u201d. W lask\u0119 z ogromn\u0105 z\u0142ot\u0105 ga\u0142k\u0105, r\u0119kawiczki, cylinder i str\u00f3j \u017cakietowy autor wyposa\u017cy\u0142 Chlodwiga de Scierva von und zu Krawenahla, masona 17. stopnia z zaginionej Tak zwanej ludzko\u015bci w ob\u0142\u0119dzie. Podobnie ubrany jest dandys w Tumorze M\u00f3zgowiczu \u2013 Lord Arthur Persville \u2013 \u201ekr\u00f3l piekie\u0142 i szulerni [\u2026]. Najt\u0119\u017cszy geometra na kuli ziemskiej. Ucze\u0144 Hilberta. Kr\u00f3l mody. Ubrany w kostium \u017cakietowy i cylinder, laska w r\u0119ku\u201d. Powy\u017csze uwagi kostiumologiczne mo\u017cna podsumowa\u0107 tak, \u017ce laska ze z\u0142ot\u0105 ga\u0142k\u0105 to nieod\u0142\u0105czny atrybut arystokraty i symbol starego \u015bwiata. Inne znaczenie \u2013 jako atrybut w\u0142adzy \u2013 ma \u017c\u00f3\u0142ta laska, kt\u00f3r\u0105 Ojciec Unguenty ucisza poddanych w IV akcie Gyubala Wahazara.
\nWitkacy by\u0142 nie tylko czynnym u\u017cytkownikiem tych tylko z pozoru codziennych przedmiot\u00f3w, ale tak\u017ce je kolekcjonowa\u0142. O zbiorze lasek Witkacego najlepiej opowiada\u0142a jego \u017cona Jadwiga:<\/p>\n
Zdaje si\u0119, \u017ce zapocz\u0105tkowa\u0142 go gen. Haller, kt\u00f3ry przyszed\u0142 portretowa\u0107 si\u0119 do Stasia ze wspania\u0142\u0105 lask\u0105. Gdy Sta\u015b zachwyci\u0142 si\u0119 t\u0105 lask\u0105, genera\u0142 przys\u0142a\u0142 mu j\u0105 w par\u0119 dni p\u00f3\u017aniej ze z\u0142ot\u0105 skuwk\u0105, na kt\u00f3rej wyryty by\u0142 jego podpis i data. By\u0142y tam laski endek\u00f3w, poetek, kobiet o dziwnych nazwiskach oraz specjalne \u2013 luksusowe. Laski endek\u00f3w: gen. J\u00f3zefa Hallera, Korfantego i Adolfa Nowaczy\u0144skiego; poetek: Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, I\u0142\u0142akowicz\u00f3wny, Kazimiery Alberti; kobiet o dziwnych nazwiskach: Krystyny Ejb\u00f6l, Katarzyny Kobro i in. Ka\u017cda z nich opatrzona by\u0142a kartk\u0105 z nazwiskiem ofiarodawcy. Laski luksusowe dostawa\u0142 od przyjaci\u00f3\u0142, z wyj\u0105tkiem jednej, kt\u00f3r\u0105 sam kupi\u0142 w antykwarii w Poznaniu \u2013 pi\u0119kna, hebanowa z r\u0105czk\u0105 z ko\u015bci s\u0142oniowej, odkr\u0119cona tworzy\u0142a kij bilardowy; by\u0142y te\u017c: baskijska z napisem i sztyletem, japo\u0144ska z wi\u015bniowego drzewa \u2013 wewn\u0105trz szabla z plam\u0105 rdzaw\u0105 krwi i laska-flet. Wszystkie te zbiory s\u0142u\u017cy\u0142y do zabawienia klient\u00f3w i znajomych.<\/p>\n
Lask\u0119 od Edyty Mertlik, primo voto Ga\u0142uszkowej, secundo voto Sici\u0144skiej, jako jedyn\u0105 Witkacy zgubi\u0142. Zdaniem \u017cony, laski stanowi\u0142y przed\u0142u\u017cenie album\u00f3w osobliwo\u015bci; pami\u0119tajmy jednak, \u017ce kolekcjonowa\u0142 je artysta, by podkre\u015bla\u0142y jego ekstrawagancj\u0119 (tak jak laska Salvadora Dalego fot.\u00a02). Dzi\u015b s\u0105 te\u017c laski wielofunkcyjne, jak ta z portalu reklamowego (fot. 3).
\nNiewykluczone, \u017ce na zdj\u0119ciu Zastrzyk narkotyczny Witkacy za pomoc\u0105 jednej z lasek ze swej kolekcji wykonuje iniekcj\u0119 Janinie Bykowiak\u00f3wnie, wierc\u0105c szpikulcem w ramieniu. Odkr\u0119can\u0105 g\u0142\u00f3wk\u0119 z ga\u0142k\u0105 trzyma w drugiej d\u0142oni. T\u0105 sam\u0105 ga\u0142k\u0105 laski podpiera brod\u0119 na zdj\u0119ciu o autorskim tytule Najlepszy u\u015bmiech Lorda Fitzpur na regatach w Southampton. Z albumu Przeciw Nico\u015bci pochodz\u0105 r\u00f3wnie\u017c zdj\u0119cia Wujcia z Kalifornii z ok. 1931 r. przy willi Markiza, wykonane przez mieszkaj\u0105cego tam J\u00f3zefa G\u0142ogowskiego. Jedno z nich w jasnym garniturze i w ulubionym kapeluszu panama na g\u0142owie (dzi\u015b 500\u20131500 z\u0142), tym razem z parasolem w prawej r\u0119ce, ale dobry, m\u0119ski parasol m\u00f3g\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 te\u017c do podpierania. Zdj\u0119cie wykorzystano do fotomonta\u017cu z sylwetk\u0105 Janusza Deglera na ok\u0142adce jego ksi\u0105\u017cki Witkacego portret wielokrotny.
\nWitkacego z lask\u0105 widzimy te\u017c w lipcu 1936 r. na molo w Sopocie, z \u017con\u0105 i Krystyn\u0105 Ejb\u00f6l na reprodukcji zdj\u0119cia ze zbior\u00f3w Zak\u0142adu Narodowego im. Ossoli\u0144skich, w tomie List\u00f3w do \u017cony 1936\u20131939. W tym samym tomie list\u00f3w, na zdj\u0119ciu wykonanym przez G\u0142ogowskiego, z serii: Stanis\u0142aw Ignacy Witkiewicz z psami Puszkiem, Ciamkiem i Az\u0105, Witkacy wraca chyba ze spaceru i praw\u0105 r\u0119k\u0105 wita si\u0119 z nimi, a w lewej trzyma lask\u0119. S\u0105 jeszcze inne \u201elaskowe zdj\u0119cia\u201d \u2013 trudno tu om\u00f3wi\u0107 je wszystkie. Wspomn\u0119 o jeszcze jednym, z albumu Przeciw Nico\u015bci. Poniewa\u017c nie lubi\u0142 bylejako\u015bci, podczas seansu J\u00f3zefa Jana Grabskiego: Sceny imaginowane: Wielki odtw\u00f3rca Wielkiego Mogo\u0142a Stanley Ignatio Witkacy w scenie \u201eS\u0105d nad partaczami\u201d, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 w willi Olma Birula-Bia\u0142ynickich, fotografuje si\u0119 siedz\u0105c na fotelu z wielkim s\u0119katym kosturem.
\nMelchior Wa\u0144kowicz mia\u0142 lask\u0119 ze schowkiem na ampu\u0142k\u0119 z koniakiem, ukryt\u0105 przed celnikami (obecnie w warszawskim Muzeum Literatury). Kiedy w 1997 r. by\u0142em w San Marino, w uniwersalnych sklepikach sprzedawano zwyk\u0142e, drewniane laski z przykr\u0119conym u do\u0142u dzwonkiem, aby turysta \u2013 gdy zb\u0142\u0105dzi \u2013 m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 na odnalezienie. Laseczka ta jednocze\u015bnie mia\u0142a przytroczon\u0105 flaszeczk\u0119 grappy lub smakowitego w\u0142oskiego trunku zwanego amaretto, aby turysta m\u00f3g\u0142 si\u0119 wzmocni\u0107, oczekuj\u0105c pomocy (fot. 4).
\nNa prze\u0142omie XIX i XX w. by\u0142a w Niemczech, Polsce i Czechach moda na ozdabianie lasek blaszkami z miejsc pobytu: turystycznych (schroniska) i leczniczych (sanatoria). Moja \u017cona kupi\u0142a na gorzowskim pchlim targu ciekawostk\u0119 z Niemiec \u2013 s\u0119kat\u0105 lask\u0119 z siedmioma blaszkami. Odczytane napisy z niekt\u00f3rych z nich przytaczam: 1) \u201eDr. Heinke-Turm Breiteberg\u201d \u2013 blaszka z wizerunkiem kamiennej wie\u017cy, kt\u00f3ra zosta\u0142a zbudowana w 1936 r. ku czci miejscowego historyka i geologa Carla Heinkego, w miejsce widokowej, drewnianej w niemieckich Sudetach; 2) \u201eWaren-M\u00fcritz\u201d \u2013 miasto uzdrowiskowe w Meklemburgii; 3) dwa napisy na jednej blaszce: \u201eFranz Josef Haus 2418 m\u201d \u2013 schronisko i \u201eMigrosglockner 3798 m\u201d (obecnie Grossglockner) \u2013 najwy\u017cszy szczyt w austriackich Alpach.
\nWr\u00f3\u0107my do Witkacego. Wrze\u015bniowa ucieczka z Warszawy z Czes\u0142aw\u0105 Okni\u0144sk\u0105-Korzeniowsk\u0105 nie mog\u0142a oby\u0107 si\u0119 bez laski. Z relacji Czesi o pogrzebie Witkacego wiemy, \u017ce pochowano go z lask\u0105:<\/p>\n
G[rabi\u0144ska] siedzia\u0142a przy mnie i nachyla\u00adj\u0105c si\u0119, powiedzia\u0142a mi do ucha, \u017ce Sta\u015b jest ju\u017c pochowany na cmentarzu \u2013 ludzie zrobili mu trumn\u0119. Zapyta\u0142am o lask\u0119, czy znale\u017ali j\u0105 w lesie i \u017ce musz\u0119 j\u0105 mie\u0107, ale lask\u0119 w\u0142o\u017cyli mu do trumny. Dozna\u0142am ulgi na t\u0119 wiadomo\u015b\u0107, by\u0142o to bowiem od dawna jego \u017cyczeniem.<\/p>\n
By\u0107 mo\u017ce uda\u0142o mi si\u0119 nieco uzupe\u0142ni\u0107 mundurowe studium Dubi\u0144skiego. Laska na portrecie wielokrotnym sprowokowa\u0142a kilka uwag na temat u\u017cywania przez Witkacego tego dodatku m\u0119skiej garderoby. S\u0105dz\u0119 jednak, \u017ce dopiero otworzy\u0142em temat lasek Witkacego!<\/p>\n
W\u0142odek Mirski<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
W\u0142odzimierz Mirski Szanowna Pani Redaktor! Ja w sprawie laski. W sprawie osobistej laski Witkacego, u\u017cywanej przez niego w Rosji. O tym, \u017ce mia\u0142 kolekcj\u0119 lasek s\u0142awnych ludzi \u2013 wiemy. O tym p\u00f3\u017aniej. Chcia\u0142em szerzej opowiedzie\u0107 o lasce, w zwi\u0105zku z ma\u0142ym odkryciem na kultowym zdj\u0119ciu wielokrotnym w lustrach, kt\u00f3re podczas pobytu w Petersburgu w 1917 […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":102,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[8,4,26],"tags":[],"class_list":["post-100","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-fajka-bez-zaciagania","category-nr-2","category-witkacy"],"yoast_head":"\n